"Aliya İzetbegoviç" sayfasının sürümleri arasındaki fark

TUİÇ Sözlük sitesinden
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
("Aliya İzzetbegoviç (Boşnakça: ''Alija Izetbegović''), “Bilge Kral” lakabıyla da anılan, Yugoslavya’nın dağılma sürecinde Bosna – Hersek’e..." içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu)
 
 
1. satır: 1. satır:
Aliya İzzetbegoviç (Boşnakça: ''Alija Izetbegović''), “Bilge Kral” lakabıyla da anılan, Yugoslavya’nın dağılma sürecinde Bosna – Hersek’e liderlik eden ve Balkan siyasetine yön vermiş, bağımsız Bosna – Hersek’in ilk cumhurbaşkanıdır. Bosnalı siyasetçi olan Aliya İzzetbegoviç siyasi kimliğinin yanı sıra Çağdaş İslam düşüncesinin de önemli bir düşünürüdür.
+
Aliya İzetbegoviç (Boşnakça: ''Alija Izetbegović''), “Bilge Kral” lakabıyla da anılan, Yugoslavya’nın dağılma sürecinde Bosna – Hersek’e liderlik eden ve Balkan siyasetine yön vermiş, bağımsız Bosna – Hersek’in ilk cumhurbaşkanıdır. Bosnalı siyasetçi olan Aliya İzetbegoviç siyasi kimliğinin yanı sıra Çağdaş İslam düşüncesinin de önemli bir düşünürüdür.
[[Dosya:Aliya İzzetbegovic.jpg|küçükresim|Aliya İzzetbegoviç]]
+
[[Dosya:Aliya İzzetbegovic.jpg|küçükresim|Aliya İzetbegoviç]]
 
==Geçmişi==
 
==Geçmişi==
1925 yılında Bosna Hersek’in Bosanski Samaç kasabasında dünyaya gelen Aliya İzzetbegoviç, ismini Osmanlı subayı olarak görev yapan dedesinden almıştır.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 43. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  Babasının ticari işlerinden dolayı, Aliya iki yaşındayken, ailecek Saraybosna’ya taşınmışlardır. Aliya’nın çocukluk ve gençlik yılları burada geçmiştir. Ailevi ortam olarak dini atmosferde büyüyen Aliya, dönemin sosyalist rejiminin okullarında eğitim görmüştür. Bu iki karşıt ortamı eş zamanlı deneyimlemesi Aliya’nın düşünce dünyasının oluşmasında önemli rol oynamıştır. Özellikle tarih, felsefe, edebiyat kitapları okuyan Aliya’nın fikirlerinin oluşumunda günlük hayatta gözlemlediklerinin yanı sıra okuduklarının da etkisi olduğu bilinmektedir. Bu yıllarda kendisini en çok etkileyen üç eser Bergson’un ''Yaratıcı Evrim'', Kant’ın ''Saf Aklın Eleştirisi'' ve Spengler’in ''Batı’nın Çöküşü'' eserleridir.<ref>Admir Mulaosmanoviç, “İZZETBEGOVİÇ, Aliya”, ''TDV İslam Ansiklopedisi'' (2016): 685. https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/EK-1/CEK114948.pdf</ref> Eğitim hayatını Saraybosna’da tamamlamıştır. İlk önce babasının isteği üzerine Ziraat Fakültesi’ne başlamış, fakat daha sonra bu bölümü bırakarak hep hayali olan Hukuk Fakültesi’ne girerek eğitimini tamamlamış olan İzzetbegoviç’ in asıl mesleği avukatlıktır. 1949 yılında Halida Hanım ile evlenmiştir; çiftin Lejla, Sabina ve Bakir isimli üç çocuğu olmuştur.  
+
1925 yılında Bosna Hersek’in Bosanski Samaç kasabasında dünyaya gelen Aliya İzetbegoviç, ismini Osmanlı subayı olarak görev yapan dedesinden almıştır.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 43. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  Babasının ticari işlerinden dolayı, Aliya iki yaşındayken, ailecek Saraybosna’ya taşınmışlardır. Aliya’nın çocukluk ve gençlik yılları burada geçmiştir. Ailevi ortam olarak dini atmosferde büyüyen Aliya, dönemin sosyalist rejiminin okullarında eğitim görmüştür. Bu iki karşıt ortamı eş zamanlı deneyimlemesi Aliya’nın düşünce dünyasının oluşmasında önemli rol oynamıştır. Özellikle tarih, felsefe, edebiyat kitapları okuyan Aliya’nın fikirlerinin oluşumunda günlük hayatta gözlemlediklerinin yanı sıra okuduklarının da etkisi olduğu bilinmektedir. Bu yıllarda kendisini en çok etkileyen üç eser Bergson’un ''Yaratıcı Evrim'', Kant’ın ''Saf Aklın Eleştirisi'' ve Spengler’in ''Batı’nın Çöküşü'' eserleridir.<ref>Admir Mulaosmanoviç, “İZZETBEGOVİÇ, Aliya”, ''TDV İslam Ansiklopedisi'' (2016): 685. https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/EK-1/CEK114948.pdf</ref> Eğitim hayatını Saraybosna’da tamamlamıştır. İlk önce babasının isteği üzerine Ziraat Fakültesi’ne başlamış, fakat daha sonra bu bölümü bırakarak hep hayali olan Hukuk Fakültesi’ne girerek eğitimini tamamlamış olan İzetbegoviç’ in asıl mesleği avukatlıktır. 1949 yılında Halida Hanım ile evlenmiştir; çiftin Lejla, Sabina ve Bakir isimli üç çocuğu olmuştur.  
 
[[Dosya:1423918 (1).jpg|küçükresim|sol|Aliya İzzetbegoviç ve Ailesi]]
 
[[Dosya:1423918 (1).jpg|küçükresim|sol|Aliya İzzetbegoviç ve Ailesi]]
 
==Siyasi Hayatı==
 
==Siyasi Hayatı==
İkinci Dünya Savaşı sırasında lisede öğrenim görmekte olan İzzetbegoviç, dış ve iç saldırılara karşı kurulan Müslüman savunma birliklerinin lise yapılanması olan '''“Genç Müslümanlar Teşkilatı”nı''' kurmuştur.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 9. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref>  Bu teşkilat özellikle İkinci Dünya Savaşı döneminde ihtiyaç sahiplerine de birçok yardımda bulunmuştur. Fikirlerinin doğrultusunda eylemlerde bulunmaya da başlayan İzzetbegoviç için siyaset her zaman hayatının bir parçası olmuştur. Kurduğu örgüt ve gerçekleştirdiği faaliyetler sonucu İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan Sosyalist rejim tarafından bir İslam devleti kurmak istediği gerekçesiyle yargılanan İzzetbegoviç 1946 – 1949 yılları arasında üç yıl hapis yatmıştır. Hapishaneden çıkışından sonra siyaseti aktif olarak sürdürmemiş, üniversite eğitimine devam etmiştir.
+
İkinci Dünya Savaşı sırasında lisede öğrenim görmekte olan İzetbegoviç, dış ve iç saldırılara karşı kurulan Müslüman savunma birliklerinin lise yapılanması olan '''“Genç Müslümanlar Teşkilatı”nı''' kurmuştur.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 9. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref>  Bu teşkilat özellikle İkinci Dünya Savaşı döneminde ihtiyaç sahiplerine de birçok yardımda bulunmuştur. Fikirlerinin doğrultusunda eylemlerde bulunmaya da başlayan İzzetbegoviç için siyaset her zaman hayatının bir parçası olmuştur. Kurduğu örgüt ve gerçekleştirdiği faaliyetler sonucu İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan Sosyalist rejim tarafından bir İslam devleti kurmak istediği gerekçesiyle yargılanan İzetbegoviç 1946 – 1949 yılları arasında üç yıl hapis yatmıştır. Hapishaneden çıkışından sonra siyaseti aktif olarak sürdürmemiş, üniversite eğitimine devam etmiştir.
  
Üniversite eğitimini tamamladığı yılların akabinde de aktif siyasetten uzak duran İzzetbegoviç, avukatlık yaptığı dönemde düşünce faaliyetlerine ara vermemiş İslam dünyasının meselelerine dair ''Mücahid Dergisi''’nde makaleler yazmıştır.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 11. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref>  1970 yılında makalelerini derlediği ve çok ses getiren ''“İslam Deklarasyonu”'' adlı eserini kaleme almıştır. Bu eseri sebebiyle 1983 Saraybosna Davası’nda yargılanan İzzetbegoviç 14 yıl hapis cezası almıştır.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  Hapishane hayatının başlangıcından hemen sonra 1984 yılında eski birikimlerini içeren eseri ''“Doğu ve Batı Arasında İslam”''ı yayımlamıştır. Bu süreç zarfında entelektüel faaliyetlerine ve okumaya ara vermeyen İzzetbegoviç ''“Özgürlüğe Kaçışım: Zindandan Notlar”'' isimli eserini kaleme almıştır. Hapishanede olduğu süre boyunca İzzetbegoviç’in mahkeme kararına dair yazmış olduğu eleştiri metinleri, değişen siyasal ortam ve kamuoyu baskısı gibi sebeplerle mahkumiyeti beş yıl sekiz ay sürmüştür.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>   
+
Üniversite eğitimini tamamladığı yılların akabinde de aktif siyasetten uzak duran İzetbegoviç, avukatlık yaptığı dönemde düşünce faaliyetlerine ara vermemiş İslam dünyasının meselelerine dair ''Mücahid Dergisi''’nde makaleler yazmıştır.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 11. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref>  1970 yılında makalelerini derlediği ve çok ses getiren ''“İslam Deklarasyonu”'' adlı eserini kaleme almıştır. Bu eseri sebebiyle 1983 Saraybosna Davası’nda yargılanan İzetbegoviç 14 yıl hapis cezası almıştır.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  Hapishane hayatının başlangıcından hemen sonra 1984 yılında eski birikimlerini içeren eseri ''“Doğu ve Batı Arasında İslam”''ı yayımlamıştır. Bu süreç zarfında entelektüel faaliyetlerine ve okumaya ara vermeyen İzetbegoviç ''“Özgürlüğe Kaçışım: Zindandan Notlar”'' isimli eserini kaleme almıştır. Hapishanede olduğu süre boyunca İzetbegoviç’in mahkeme kararına dair yazmış olduğu eleştiri metinleri, değişen siyasal ortam ve kamuoyu baskısı gibi sebeplerle mahkumiyeti beş yıl sekiz ay sürmüştür.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>   
  
Hapisten çıktığı 1988 yılı siyasal ortam olarak Sosyalist dünya için büyük dönüşümlerin yaşandığı bir zamandı. İdeolojik değişimin etkisini öngören İzzetbegoviç 1990 yılında Bosna-Hersek halkının bütünün kucaklayan bir programa sahip olan '''Demokratik Eylem Partisi'''’ni kurmuş ve partinin ilk genel başkanı olmuştur.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 10. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref>  
+
Hapisten çıktığı 1988 yılı siyasal ortam olarak Sosyalist dünya için büyük dönüşümlerin yaşandığı bir zamandı. İdeolojik değişimin etkisini öngören İzetbegoviç 1990 yılında Bosna-Hersek halkının bütünün kucaklayan bir programa sahip olan '''Demokratik Eylem Partisi'''’ni kurmuş ve partinin ilk genel başkanı olmuştur.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 10. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref>  
  
Kasım 1990’da Yugoslavya Federasyonu’nun yedi üyesinden biri olan Bosna – Hersek’te ilk seçim yapılmış, bu seçimi Demokratik Eylem Partisi’nin kazanmasıyla partinin lideri İzzetbegoviç, Bosna – Hersek’in ilk cumhurbaşkanı olmuş akabinde Bosna – Hersek’in bağımsızlık kazanması için olan siyasal çalışmalara önderlik etmiştir. 25 Ocak 1992’de ülke genelinde yapılan bir referandum sonucunda ise bağımsızlık kararı alınmıştır.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 10. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref> [[Dosya:Aliya-izzetbegovic-1.jpg|küçükresim|sol|Aliya İzzetbegoviç]]
+
Kasım 1990’da Yugoslavya Federasyonu’nun yedi üyesinden biri olan Bosna – Hersek’te ilk seçim yapılmış, bu seçimi Demokratik Eylem Partisi’nin kazanmasıyla partinin lideri İzetbegoviç, Bosna – Hersek’in ilk cumhurbaşkanı olmuş akabinde Bosna – Hersek’in bağımsızlık kazanması için olan siyasal çalışmalara önderlik etmiştir. 25 Ocak 1992’de ülke genelinde yapılan bir referandum sonucunda ise bağımsızlık kararı alınmıştır.<ref>Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, ''Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', XLIV (2016): 10. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227</ref> [[Dosya:Aliya-izzetbegovic-1.jpg|küçükresim|sol|Aliya İzzetbegoviç]]
  
  
Bosna – Hersek’in bağımsızlığının ABD ve Avrupa Birliği ülkelerince tanınmış olmasına karşın Nisan 1992’de görünürde Yugoslavya, aslında Sırp ordusunun Bosna – Hersek’e savaş ilan etmesiyle birlikte büyük kayıp ve yıkımların yaşandığı Bosna Savaşı döneminde İzzetbegoviç başkomutanlık ve cumhurbaşkanlığı yapmıştır. 1995 yılında NATO müdahalesi sonrası savaş sona ermiştir. İzzetbegoviç’in cumhurbaşkanı olarak imzaladığı '''"Dayton Antlaşması"''' sonucunda Bosna – Hersek’in bağımsızlığı kanıtlanmıştır.
 
  
1988’de ikinci kez hapisten çıktığı dönemden itibaren aktif siyasette rol almaya başlayan ve önemli bir figür olan Aliya İzzetbegoviç öte yandan kendisiyle özdeşleşmiş olan ''“Üçüncü / Orta Yol Teorisi”''ni ortaya koymuş bir düşünürdür.
+
Bosna – Hersek’in bağımsızlığının ABD ve Avrupa Birliği ülkelerince tanınmış olmasına karşın Nisan 1992’de görünürde Yugoslavya, aslında Sırp ordusunun Bosna – Hersek’e savaş ilan etmesiyle birlikte büyük kayıp ve yıkımların yaşandığı Bosna Savaşı döneminde İzetbegoviç başkomutanlık ve cumhurbaşkanlığı yapmıştır. 1995 yılında NATO müdahalesi sonrası savaş sona ermiştir. İzetbegoviç’in cumhurbaşkanı olarak imzaladığı '''"Dayton Antlaşması"''' sonucunda Bosna – Hersek’in bağımsızlığı kanıtlanmıştır.
 +
 
 +
1988’de ikinci kez hapisten çıktığı dönemden itibaren aktif siyasette rol almaya başlayan ve önemli bir figür olan Aliya İzetbegoviç öte yandan kendisiyle özdeşleşmiş olan ''“Üçüncü / Orta Yol Teorisi”''ni ortaya koymuş bir düşünürdür.
  
 
===Üçüncü Yol / Orta Yol Teorisi===
 
===Üçüncü Yol / Orta Yol Teorisi===
Aliya İzzetbegoviç’in gençlik yıllarından itibaren fikirlerinin oluşumunda İslam’ın önemli bir yeri bulunmaktadır. İslam ve insan ilişkisine odaklanan İzzetbegoviç, İslam’ı ‘Üçüncü Yol’ olarak kabul etmektedir. “Düalist yapıda yaratılmış olan insanın yapısını temel alan anlayış; bu düalist yapıyı oluşturan unsurlar arasındaki dengenin sağlanmasını üçüncü yol ile mümkün olduğu tezine dayanmaktadır.”<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 46. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  Bütün düşünce tarihini üçe ayıran İzzetbegoviç; idealist anlayışın temsilcisi olarak Hristiyanlığı ve materyalist anlayışın temsilcisi ise Yahudiliği görmektedir. İslam ise insan dünyasının bu vazgeçilmez unsurlarını oluşturan yapılar arasında denge kurabilecek bir anlayış ve pratiğe sahiptir.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 46. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  
+
Aliya İzetbegoviç’in gençlik yıllarından itibaren fikirlerinin oluşumunda İslam’ın önemli bir yeri bulunmaktadır. İslam ve insan ilişkisine odaklanan İzetbegoviç, İslam’ı ‘Üçüncü Yol’ olarak kabul etmektedir. “Düalist yapıda yaratılmış olan insanın yapısını temel alan anlayış; bu düalist yapıyı oluşturan unsurlar arasındaki dengenin sağlanmasını üçüncü yol ile mümkün olduğu tezine dayanmaktadır.”<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 46. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  Bütün düşünce tarihini üçe ayıran İzetbegoviç; idealist anlayışın temsilcisi olarak Hristiyanlığı ve materyalist anlayışın temsilcisi ise Yahudiliği görmektedir. İslam ise insan dünyasının bu vazgeçilmez unsurlarını oluşturan yapılar arasında denge kurabilecek bir anlayış ve pratiğe sahiptir.<ref>Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, ''Muhafazakâr Düşünce Dergisi'' 13, no.48 (2016): 46. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713</ref>  
  
 
==Siyasi Hayat Sonrası Yaşamı ve Ölümü==
 
==Siyasi Hayat Sonrası Yaşamı ve Ölümü==
1996 yılında ikinci kez cumhurbaşkanlığına seçilen İzzetbegoviç, hastalığını ve yaşlılığını gerekçe göstererek 2000 yılında görevinden istifa etmiş, 19 Ekim 2003 tarihinde Saraybosna’da hayatını kaybetmiştir.  
+
1996 yılında ikinci kez cumhurbaşkanlığına seçilen İzetbegoviç, hastalığını ve yaşlılığını gerekçe göstererek 2000 yılında görevinden istifa etmiş, 19 Ekim 2003 tarihinde Saraybosna’da hayatını kaybetmiştir.  
 
[[Dosya:Aliyamezari.jpg|küçükresim|sağ|Aliya İzzetbegoviç'in Mezarı]]
 
[[Dosya:Aliyamezari.jpg|küçükresim|sağ|Aliya İzzetbegoviç'in Mezarı]]
  
39. satır: 40. satır:
 
* Köle Olmayacağız
 
* Köle Olmayacağız
  
==Aliya İzzetbegoviç Hakkında Belgesel / Dizi Önerisi==
+
==Aliya İzetbegoviç Hakkında Belgesel / Dizi Önerisi==
 +
 
 +
Bilge Kral Aliya İzetbegoviç Belgeseli – Albaraka Türk – 2014<ref>Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç Belgeseli https://www.youtube.com/watch?v=a39hAEFrrhg</ref>
  
Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç Belgeseli – Albaraka Türk – 2014<ref>Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç Belgeseli https://www.youtube.com/watch?v=a39hAEFrrhg</ref>
 
  
  
Bilgemiz Aliya İzzetbegoviç Belgeseli – TRT Avaz – 2017<ref>Bilgemiz Aliya İzzetbegoviç Belgeseli https://www.youtube.com/watch?v=tNjHStP_X1E</ref>
+
Bilgemiz Aliya İzetbegoviç Belgeseli – TRT Avaz – 2017<ref>Bilgemiz Aliya İzzetbegoviç Belgeseli https://www.youtube.com/watch?v=tNjHStP_X1E</ref>
  
  

18.03, 29 Eylül 2022 itibarı ile sayfanın şu anki hâli

Aliya İzetbegoviç (Boşnakça: Alija Izetbegović), “Bilge Kral” lakabıyla da anılan, Yugoslavya’nın dağılma sürecinde Bosna – Hersek’e liderlik eden ve Balkan siyasetine yön vermiş, bağımsız Bosna – Hersek’in ilk cumhurbaşkanıdır. Bosnalı siyasetçi olan Aliya İzetbegoviç siyasi kimliğinin yanı sıra Çağdaş İslam düşüncesinin de önemli bir düşünürüdür.

Aliya İzetbegoviç

Geçmişi

1925 yılında Bosna Hersek’in Bosanski Samaç kasabasında dünyaya gelen Aliya İzetbegoviç, ismini Osmanlı subayı olarak görev yapan dedesinden almıştır.[1] Babasının ticari işlerinden dolayı, Aliya iki yaşındayken, ailecek Saraybosna’ya taşınmışlardır. Aliya’nın çocukluk ve gençlik yılları burada geçmiştir. Ailevi ortam olarak dini atmosferde büyüyen Aliya, dönemin sosyalist rejiminin okullarında eğitim görmüştür. Bu iki karşıt ortamı eş zamanlı deneyimlemesi Aliya’nın düşünce dünyasının oluşmasında önemli rol oynamıştır. Özellikle tarih, felsefe, edebiyat kitapları okuyan Aliya’nın fikirlerinin oluşumunda günlük hayatta gözlemlediklerinin yanı sıra okuduklarının da etkisi olduğu bilinmektedir. Bu yıllarda kendisini en çok etkileyen üç eser Bergson’un Yaratıcı Evrim, Kant’ın Saf Aklın Eleştirisi ve Spengler’in Batı’nın Çöküşü eserleridir.[2] Eğitim hayatını Saraybosna’da tamamlamıştır. İlk önce babasının isteği üzerine Ziraat Fakültesi’ne başlamış, fakat daha sonra bu bölümü bırakarak hep hayali olan Hukuk Fakültesi’ne girerek eğitimini tamamlamış olan İzetbegoviç’ in asıl mesleği avukatlıktır. 1949 yılında Halida Hanım ile evlenmiştir; çiftin Lejla, Sabina ve Bakir isimli üç çocuğu olmuştur.

Aliya İzzetbegoviç ve Ailesi

Siyasi Hayatı

İkinci Dünya Savaşı sırasında lisede öğrenim görmekte olan İzetbegoviç, dış ve iç saldırılara karşı kurulan Müslüman savunma birliklerinin lise yapılanması olan “Genç Müslümanlar Teşkilatı”nı kurmuştur.[3] Bu teşkilat özellikle İkinci Dünya Savaşı döneminde ihtiyaç sahiplerine de birçok yardımda bulunmuştur. Fikirlerinin doğrultusunda eylemlerde bulunmaya da başlayan İzzetbegoviç için siyaset her zaman hayatının bir parçası olmuştur. Kurduğu örgüt ve gerçekleştirdiği faaliyetler sonucu İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan Sosyalist rejim tarafından bir İslam devleti kurmak istediği gerekçesiyle yargılanan İzetbegoviç 1946 – 1949 yılları arasında üç yıl hapis yatmıştır. Hapishaneden çıkışından sonra siyaseti aktif olarak sürdürmemiş, üniversite eğitimine devam etmiştir.

Üniversite eğitimini tamamladığı yılların akabinde de aktif siyasetten uzak duran İzetbegoviç, avukatlık yaptığı dönemde düşünce faaliyetlerine ara vermemiş İslam dünyasının meselelerine dair Mücahid Dergisi’nde makaleler yazmıştır.[4] 1970 yılında makalelerini derlediği ve çok ses getiren “İslam Deklarasyonu” adlı eserini kaleme almıştır. Bu eseri sebebiyle 1983 Saraybosna Davası’nda yargılanan İzetbegoviç 14 yıl hapis cezası almıştır.[5] Hapishane hayatının başlangıcından hemen sonra 1984 yılında eski birikimlerini içeren eseri “Doğu ve Batı Arasında İslam”ı yayımlamıştır. Bu süreç zarfında entelektüel faaliyetlerine ve okumaya ara vermeyen İzetbegoviç “Özgürlüğe Kaçışım: Zindandan Notlar” isimli eserini kaleme almıştır. Hapishanede olduğu süre boyunca İzetbegoviç’in mahkeme kararına dair yazmış olduğu eleştiri metinleri, değişen siyasal ortam ve kamuoyu baskısı gibi sebeplerle mahkumiyeti beş yıl sekiz ay sürmüştür.[6]

Hapisten çıktığı 1988 yılı siyasal ortam olarak Sosyalist dünya için büyük dönüşümlerin yaşandığı bir zamandı. İdeolojik değişimin etkisini öngören İzetbegoviç 1990 yılında Bosna-Hersek halkının bütünün kucaklayan bir programa sahip olan Demokratik Eylem Partisi’ni kurmuş ve partinin ilk genel başkanı olmuştur.[7]

Kasım 1990’da Yugoslavya Federasyonu’nun yedi üyesinden biri olan Bosna – Hersek’te ilk seçim yapılmış, bu seçimi Demokratik Eylem Partisi’nin kazanmasıyla partinin lideri İzetbegoviç, Bosna – Hersek’in ilk cumhurbaşkanı olmuş akabinde Bosna – Hersek’in bağımsızlık kazanması için olan siyasal çalışmalara önderlik etmiştir. 25 Ocak 1992’de ülke genelinde yapılan bir referandum sonucunda ise bağımsızlık kararı alınmıştır.[8]

Aliya İzzetbegoviç


Bosna – Hersek’in bağımsızlığının ABD ve Avrupa Birliği ülkelerince tanınmış olmasına karşın Nisan 1992’de görünürde Yugoslavya, aslında Sırp ordusunun Bosna – Hersek’e savaş ilan etmesiyle birlikte büyük kayıp ve yıkımların yaşandığı Bosna Savaşı döneminde İzetbegoviç başkomutanlık ve cumhurbaşkanlığı yapmıştır. 1995 yılında NATO müdahalesi sonrası savaş sona ermiştir. İzetbegoviç’in cumhurbaşkanı olarak imzaladığı "Dayton Antlaşması" sonucunda Bosna – Hersek’in bağımsızlığı kanıtlanmıştır.

1988’de ikinci kez hapisten çıktığı dönemden itibaren aktif siyasette rol almaya başlayan ve önemli bir figür olan Aliya İzetbegoviç öte yandan kendisiyle özdeşleşmiş olan “Üçüncü / Orta Yol Teorisi”ni ortaya koymuş bir düşünürdür.

Üçüncü Yol / Orta Yol Teorisi

Aliya İzetbegoviç’in gençlik yıllarından itibaren fikirlerinin oluşumunda İslam’ın önemli bir yeri bulunmaktadır. İslam ve insan ilişkisine odaklanan İzetbegoviç, İslam’ı ‘Üçüncü Yol’ olarak kabul etmektedir. “Düalist yapıda yaratılmış olan insanın yapısını temel alan anlayış; bu düalist yapıyı oluşturan unsurlar arasındaki dengenin sağlanmasını üçüncü yol ile mümkün olduğu tezine dayanmaktadır.”[9] Bütün düşünce tarihini üçe ayıran İzetbegoviç; idealist anlayışın temsilcisi olarak Hristiyanlığı ve materyalist anlayışın temsilcisi ise Yahudiliği görmektedir. İslam ise insan dünyasının bu vazgeçilmez unsurlarını oluşturan yapılar arasında denge kurabilecek bir anlayış ve pratiğe sahiptir.[10]

Siyasi Hayat Sonrası Yaşamı ve Ölümü

1996 yılında ikinci kez cumhurbaşkanlığına seçilen İzetbegoviç, hastalığını ve yaşlılığını gerekçe göstererek 2000 yılında görevinden istifa etmiş, 19 Ekim 2003 tarihinde Saraybosna’da hayatını kaybetmiştir.

Aliya İzzetbegoviç'in Mezarı




Eserleri

  • İslam Manifestosu
  • İslam Deklarasyonu ve İslami Yeniden Doğuşun Sorunları
  • Doğu ve Batı Arasında İslam
  • Tarihe Tanıklığım
  • Özgürlüğe Kaçışım: Zindandan Notlar
  • Konuşmalar
  • Köle Olmayacağız

Aliya İzetbegoviç Hakkında Belgesel / Dizi Önerisi

Bilge Kral Aliya İzetbegoviç Belgeseli – Albaraka Türk – 2014[11]


Bilgemiz Aliya İzetbegoviç Belgeseli – TRT Avaz – 2017[12]


Alija – Dizi – 2018[13]


Hazırlayan: Hatice Yağmur Kara


  1. Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, Muhafazakâr Düşünce Dergisi 13, no.48 (2016): 43. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713
  2. Admir Mulaosmanoviç, “İZZETBEGOVİÇ, Aliya”, TDV İslam Ansiklopedisi (2016): 685. https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/EK-1/CEK114948.pdf
  3. Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLIV (2016): 9. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227
  4. Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLIV (2016): 11. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227
  5. Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, Muhafazakâr Düşünce Dergisi 13, no.48 (2016): 44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713
  6. Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, Muhafazakâr Düşünce Dergisi 13, no.48 (2016): 44. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713
  7. Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLIV (2016): 10. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227
  8. Fatih Toktaş, “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLIV (2016): 10. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/267227
  9. Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, Muhafazakâr Düşünce Dergisi 13, no.48 (2016): 46. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713
  10. Mahmut Hakkı Akın ve Fatih Karaaslan, “Çağdaş İslam Düşüncesinde Aliya İzzetbegoviç”, Muhafazakâr Düşünce Dergisi 13, no.48 (2016): 46. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/983713
  11. Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç Belgeseli https://www.youtube.com/watch?v=a39hAEFrrhg
  12. Bilgemiz Aliya İzzetbegoviç Belgeseli https://www.youtube.com/watch?v=tNjHStP_X1E
  13. Alija – Dizi https://www.youtube.com/watch?v=RHh8ZMur4ZU